Giriş
Kamu kurumları tarafından gerçekleştirilen ihaleler sonucunda imzalanan eser sözleşmeleri, kamu hizmetlerinin etkin ve verimli bir şekilde yürütülmesi açısından büyük önem taşımaktadır. Bu sözleşmeler, 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu (KİSK) ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) başta olmak üzere ilgili mevzuat hükümleri çerçevesinde düzenlenmektedir. Sözleşme ilişkisinin doğal akışı içinde, çeşitli nedenlerle sözleşmenin feshedilmesi gündeme gelebilmektedir. Sözleşmenin feshi, tarafların hak ve yükümlülükleri üzerinde önemli hukuki sonuçlar doğurmakta, özellikle feshin haklı veya haksız olmasına göre tarafların borçları, alacakları ve uygulanacak idari yaptırımlar farklılık göstermektedir. Bu makale, kamu ihale sözleşmelerinin fesih sebeplerini, feshin haklı veya haksız olması durumunda özel tüzel kişiliğin (yüklenicinin) borçlarını ve alacaklarını, idari yaptırımları ve yüklenicinin haklı kabul edildiği halleri mevzuat ve Yargıtay/Danıştay içtihatları ışığında detaylı bir şekilde incelemeyi amaçlamaktadır.
1. Kamu İhale Sözleşmelerinde Fesih Sebepleri
Kamu ihale sözleşmelerinin fesih sebepleri, KİSK ve ilgili ikincil mevzuatta (örneğin, Yapım İşleri Genel Şartnamesi) açıkça düzenlenmiştir. Fesih sebepleri genel olarak üç ana başlık altında toplanabilir:
1.1. İdarenin Sözleşmeyi Feshetmesi
İdare, belirli durumlarda sözleşmeyi tek taraflı olarak feshetme yetkisine sahiptir. Bu durumlar KİSK madde 20 ve 21’de belirtilmiştir.
• Yüklenicinin Taahhüdünü Yerine Getirmemesi veya İşi Süresinde Bitirmemesi (KİSK m. 20/a): Yüklenicinin sözleşme ve ihale dokümanına uygun olarak işi yapmaması veya süresinde bitirmemesi durumunda, idare gecikme cezası uygulayarak en az on gün süreli ihtar gönderir. İhtara rağmen durumun devam etmesi halinde sözleşme feshedilir.
• Yasak Fiil veya Davranışlarda Bulunulması (KİSK m. 20/b ve 21): Yüklenicinin sözleşmenin uygulanması sırasında veya ihale sürecinde Kamu İhale Kanunu’na göre yasak fiil veya davranışlarda bulunduğunun tespit edilmesi halinde sözleşme feshedilir. İstisnai durumlarda (taahhüdün %80’inin tamamlanması ve kamu yararı) fesih yapılmaksızın işin tamamlanması istenebilir.
1.2. Yüklenicinin Sözleşmeyi Feshetmesi
Yüklenici de idarenin sözleşmeden doğan yükümlülüklerini yerine getirmemesi (yer teslimi yapmaması, hakediş ödemelerini geciktirmesi vb.) gibi durumlarda KİSK madde 19’a göre sözleşmeyi feshetme hakkına sahip olabilir.
1.3. Mücbir Sebeplerden Dolayı Fesih
Doğal afetler, savaş, genel salgın hastalık gibi mücbir sebepler nedeniyle sözleşmenin ifasının imkansız hale gelmesi durumunda sözleşme feshedilebilir (KİSK m. 10). Bu durumda hesabı genel hükümlere göre tasfiye edilir ve kesin teminatlar iade edilir.
2. Haklı veya Haksız Fesih Durumunda Özel Tüzel Kişiliğin Borçları ve Alacakları
Sözleşmenin feshedilmesi durumunda, feshin haklı veya haksız olmasına göre tarafların borçları ve alacakları farklılık gösterir.
2.1. Haklı Fesih
Fesih, sözleşmeye veya kanuna uygun bir nedene dayanıyorsa haklı fesihtir.
• İdarenin Haklı Feshi:
• Kesin Teminatın Gelir Kaydedilmesi: Yüklenicinin kesin teminatı ve varsa ek kesin teminatları güncellenerek gelir kaydedilir (KİSK m. 22).
• Zarar ve Ziyanın Tazmini: İdarenin uğradığı zarar ve ziyan yükleniciye tazmin ettirilir (KİSK m. 22).
• Yüklenicinin Yaptığı İşlerin Bedeli: Yüklenici, fesih tarihine kadar gerçekleştirdiği imalatların bedelini talep edebilir, ancak kar kaybı gibi müspet zararları isteyemez.
“Eser sözleşmelerinde sebep gösterilerek fesih yapılmış olması halinde ihtilaf ortaya çıktığında feshin haklı olup olmadığı araştırılıp feshin haklı olması halinde yüklenici ancak gerçekleştirdiği imalat bedelini talep edebilir Kar kaybı gibi müspet ve menfi zararlarını isteyemez (Yargıtay 15.HD.2016/5513 E, 2018/1248 K sayılı ilamı)
• Yüklenicinin Haklı Feshi:
• Kesin Teminatın İadesi: Yüklenicinin kesin teminatı iade edilir.
• Zarar ve Ziyanın Tazmini: Yüklenici, idarenin sözleşmeye aykırı davranışları nedeniyle uğradığı zararların tazminini talep edebilir (TBK m. 112).
2.2. Haksız Fesih
Fesih, sözleşmeye veya kanuna uygun bir nedene dayanmıyorsa haksız fesihtir.
• İdarenin Haksız Feshi:
• Kesin Teminatın İadesi: İdare, haksız fesih nedeniyle gelir kaydettiği kesin teminatı iade etmek zorundadır.
• Yüklenicinin Zararlarının Tazmini: Yüklenici, haksız fesih nedeniyle uğradığı tüm zararların (müspet ve menfi zarar) tazminini talep edebilir.
• Yüklenicinin Haksız Feshi:
• Kesin Teminatın Gelir Kaydedilmesi: İdare, yüklenicinin kesin teminatını gelir kaydedebilir.
• İdarenin Zararlarının Tazmini: İdare, haksız fesih nedeniyle uğradığı zararların tazminini yükleniciden talep edebilir.
2.3. Ortak Kusur
Yargıtay içtihatlarına göre, fesihte tarafların birlikte kusurlu olması halinde müspet zarar kapsamında kar kaybı, gecikme nedenli cezai şart istenmesi ve iş sahibi tarafından teminat mektubunun irat kaydedilmesi mümkün değildir. Her iki taraf kusurlu ise birbirlerinden tazminat talebinde bulunamazlar ve sadece birbirlerinin mal varlıklarına kazandırdıkları artı değeri sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre talep edebilirler.
- 6. Hukuk Dairesi 2021/155 E. , 2021/655 K. Yüklenicinin sözleşmenin feshi nedeniyle kâr kaybı alacağı talebinde bulunabilmesi için fesihte tamamen kusursuz olması gerekir Yargıtay yerleşmiş içtihatlarına (15 HD, 06.12.2006 gün, 2006/4522 esas, 2006/7157 karar, 15. HD 26.05.2016 gün, 2016/1062 esas, 2016/3002 karar, 15. HD 01.06.2016 gün, 2015/5760 esas, 2016/3130 karar) göre fesihte taraflar birlikte kusurlu olmaları halinde müspet zarar kapsamında kâr kaybı, gecikme nedenli cezai şart istenmesi ve iş sahibi tarafından da teminat mektubunun irat kaydedilmesi mümkün değildir Her iki taraf kusurlu ise (ortak kusur) birbirlerinden tazminat talebinde bulunamazlar ve sadece birbirlerinin mal varlıklarına kazandırdıkları artı değeri sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre talep edebilirler
3. İdarenin Sözleşmeyi Feshetmesi Durumunda Yüklenici Hakkında Uygulanacak İdari Yaptırımlar
İdarenin sözleşmeyi feshetmesi durumunda yüklenici hakkında KİSK ve KİK hükümleri uyarınca idari yaptırımlar uygulanır.
3.1. Kesin Teminatın Gelir Kaydedilmesi
Sözleşmenin feshedilmesiyle birlikte, yüklenicinin vermiş olduğu kesin teminat ve varsa ek kesin teminatlar idareye gelir kaydedilir. Bu teminatlar KİSK madde 22’ye göre güncellenir ve aradaki fark yükleniciden tahsil edilir.
3.2. İhalelere Katılmaktan Yasaklama
KİSK madde 26, 25. maddede belirtilen yasak fiil veya davranışlarda bulundukları tespit edilenler hakkında, fiil veya davranışlarının özelliğine göre bir yıldan az olmamak üzere iki yıla kadar bütün kamu kurum ve kuruluşlarının ihalelerine katılmaktan yasaklama kararı verileceğini hükme bağlamıştır. Yüklenicinin taahhüdünü yerine getirmemesi veya işi süresinde bitirmemesi de Danıştay içtihatlarına göre yasaklama kararı verilmesine yol açabilir.
Danıştay 13. Daire Başkanlığı 2023/2152 E. , 2023/4169 K.
Aktarılan mevzuat hükümleri uyarınca, yüklenicinin taahhüdünü ihale dokümanı ve sözleşme hükümlerine uygun olarak yerine getirmemesi üzerine, sözleşmede belirlenen oranda gecikme cezası uygulanmak üzere, idarenin en az 10 (on) gün süreli ve nedenleri açıkça belirtilen ihtarına rağmen aynı durumun devam etmesi hâlinde, ayrıca protesto çekmeye gerek kalmaksızın kesin teminat ve varsa ek kesin teminatların gelir kaydedileceği ve sözleşmenin feshedilerek hesabın genel hükümlere göre tasfiye edileceği; mücbir sebepler dışında, ihale dokümanı ve sözleşme hükümlerine uygun olarak taahhüdünü yerine getirmemenin sözleşmenin uygulanması sırasında yasak olan fiil ve davranışlar arasında sayıldığı, bu fiil ya da davranışta bulundukları tespit edilenler hakkında fiil veya davranışlarının özelliğine göre, bir yıldan az olmamak üzere iki yıla kadar bütün kamu kurum ve kuruluşlarının ihalelerine katılmaktan yasaklama kararı verileceği kuşkusuzdur. Yasaklama kararları, ilgili bakanlıklar veya idareler tarafından verilir ve Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girer. Kamu İhale Kurumu bu sicilleri tutar.
4. Yüklenicinin Taahhüdünü Yerine Getirmemesi veya İşi Süresinde Bitirmemesinde Haklı Kabul Edildiği Haller
Yüklenicinin taahhüdünü yerine getirmemesi veya işi süresinde bitirememesi durumunda haklı kabul edilmesi, genellikle iş sahibinden (idareden) kaynaklanan gecikmeler veya mücbir sebeplerle ilişkilidir.
4.1. İş Sahibinden Kaynaklanan Gecikmeler
Yargıtay içtihatları, iş sahibinin yer teslimini yapmaması, projeleri onaylamaması, ödenek yetersizliği, hakediş ödemelerini geciktirmesi gibi durumları yüklenicinin gecikmesinde haklı sebep olarak kabul etmektedir. Bu durumda yüklenici, gecikmeden sorumlu tutulamaz ve hatta uğradığı zararların tazminini talep edebilir. T.C. ANKARA BÖLGE ADLİYE MAHKEMESİ 27. HUKUK DAİRESİ Söz konusu işin sözleşme ile kararlaştırılan sürede ifa edilmemesi, iş sahibinin kusurundan ya da üçüncü kişilerin eylemlerinden kaynaklanıyor ise yüklenici sözleşme ile özel olarak bu konuda uyarı görevini üstlenmemiş ise bundan dolayı işin gecikmesinde kusurlu atfedilemez Somut uyuşmazlıkta davalı-karşı davacı taşeronun gecikme sebebinin; iş sahibinin işin yapılacağı yeri geç teslim etmesi, projenin iş sahibi eylemleri yüzünden askıda kalması, imar çapının geç teslim edilmesi, idari birimlerin eylemleri olduğu, taşerona yüklenecek bir sebep bulunmamasına rağmen istinaf mahkemesince, davalı-karşı davacı taşeronun da sözleşmenin feshinde ortak kusurlu olduğunun kabulü doğru olmamıştır
4.2. Mücbir Sebepler
Yüklenicinin kontrolü dışında gelişen, öngörülemeyen ve kaçınılamayan olaylar (doğal afetler, salgın hastalıklar, beklenmeyen fiyat artışları gibi) nedeniyle işin tamamlanamaması durumunda yüklenici haklı kabul edilebilir. Ancak, mücbir sebebin varlığı ve işin tamamlanamaması arasında illiyet bağının bulunması ve yüklenicinin KİSK madde 10’da belirtilen bildirim yükümlülüğünü yerine getirmesi gerekmektedir. Danıştay 13. Daire Başkanlığı 2021/3606 E. , 2021/3710 K. 2018 yılı Temmuz ve Ağustos aylarında yaşanan beklenmeyen fiyat artışlarının kanun koyucu tarafından mücbir sebep olarak kabul edildiği anlaşılmakta ise de, yüklenicilerin anılan Kanun maddesi ile getirilen imkânlardan faydalanabilmeleri için, ihale konusu işin sözleşme hükümlerine uygun olarak tamamlanamamasının “imalat girdilerinin fiyatlarında beklenmeyen artışlar meydana gelmesi” nedeninden kaynaklanması, başka bir anlatımla, borcun gereği gibi ifa edilememesi durumu ile beklenmeyen fiyat artışları arasında illiyet bağının bulunması gerekmektedir Bu itibarla ihaleyi gerçekleştiren idarece, yüklenici tarafından borcun süresi içinde gereği gibi ifa edilememesinin imalat girdilerinin fiyatlarında yaşanan beklenmeyen artışlardan kaynaklanıp kaynaklanmadığının değerlendirilmesi gerekmektedir Zira, borcun süresi içinde gereği gibi ifa edilememesi başka sebeplere dayanıyorsa yüklenicinin sorumluluğu devam edecektir
4.3. Sözleşmede Öngörülen Süre Uzatımı Halleri
Sözleşmede veya ilgili mevzuatta belirtilen, süre uzatımı verilmesini gerektiren hallerin ortaya çıkması durumunda yükleniciye süre uzatımı verilir ve bu süre içinde işin tamamlanamaması yüklenicinin kusuru olarak kabul edilmez. Sonuç Kamu ihale sözleşmelerinin feshi, karmaşık hukuki sonuçları olan bir süreçtir. Fesih sebepleri, feshin haklı veya haksız olmasına göre yüklenicinin borçları, alacakları ve uygulanacak idari yaptırımlar büyük ölçüde farklılık göstermektedir. İdarenin haklı feshinde kesin teminat gelir kaydedilir ve yüklenici hakkında ihalelere katılmaktan yasaklama kararı verilebilirken, yüklenicinin haklı feshinde teminat iade edilir ve yüklenici zararlarının tazminini talep edebilir.
Özellikle yüklenicinin taahhüdünü yerine getirememesi veya işi süresinde bitirememesi durumunda, gecikmenin iş sahibinden kaynaklanan nedenlerden veya mücbir sebeplerden ileri geldiğinin ispatlanması halinde yüklenici haklı kabul edilebilir. Bu durum, yüklenicinin idari yaptırımlardan muaf tutulmasını ve hatta uğradığı zararların tazminini talep etmesini sağlayabilir. Tarafların hak ve yükümlülüklerinin doğru bir şekilde belirlenmesi ve hukuki uyuşmazlıkların önlenmesi için sözleşme hükümlerine ve ilgili mevzuata titizlikle uyulması, ayrıca ortaya çıkan sorunlarda hukuki danışmanlık alınması büyük önem taşımaktadır.